ایران مشکلات بیشتری در خلیج فارس به وجود می‌آورد

سعید قاسمی‌نژاد – امیر توماج*

Twitter @SGhasseminejad and @AmirToumaj

Amir-Toumaj-Saeed-Ghasseminejad

قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس، بازوی عملیات خارجی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در ۲۰ ژوئن در بیانیه‌ای آتشین، لغو شهروندی یکی از روحانیون بلندپایه شیعه توسط حکومت بحرین را محکوم کرد. سلیمانی اعلام کرد شیخ عیسی قاسم خط قرمزتهران محسوب می‌شود و هشدار داد که هرگونه آسیبی که به وی وارد شود منجر به افروخته شدن انتفاضه مسلحانهو آتشی در بحرین و سراسر منطقهخواهد شد.

کشور پادشاهی بحرین جزیره‌ای کوچک در خلیج فارس است که یکی از کشورهای استراتژیک برای واشنگتن محسوب می‌شود چرا که این کشور میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است که مسوولیت نظارت بر امنیت خلیج فارس و مناطق اطراف آن را بر عهده دارد. اما بحرین برای تهران نیز کشوری استراتژیک به حساب می‌آید. ۷۰ درصد جمعیت این کشور شیعه هستند اما خاندان سنی “آل‌خلیفه” بر آنان حکومت می‌کند. بحرین سابقه چندین دهه تبعیض علیه اکثریت شیعه را در کارنامه خود دارد، و طبقه‌ی حاکم، عموما درخواست‌های شیعیان برای آزادی‌های بیشتر را به عنوان مدرک ستون پنجمی آنان برای ایران می‌بیند. البته مقامات و فرماندهان ایرانی نیز به بهبود این دیدگاه کمکی نکرده‌اند زیرا آنان بارها از این کشور به عنوان استان چهاردهمو بر-حق جمهوری اسلامی یاد کرده‌اند.

بهار عربی در اوایل سال ۲۰۱۱ به این کشور رسید و شورای همکاری خلیج فارس به رهبری عربستان سعودی به سرعت مداخله و از پادشاهی سنی آن پشتیبانی کرد. از آن زمان تا کنون، مذاکرات آشتی‌جویانه بین حکومت و مخالفان بارها متوقف شده و برخوردهای مقطعی بین آنان صورت گرفته است.

افزایش عملیات منسوب به سپاه پاسداران در بحرین و شبه‌جزیره عربستان موجب نگرانی حاکمان این جزیره شده است. از سال ۲۰۱۱ تا کنون نیروهای امنیتی بحرین محموله‌های متعددی از سلاح‌های پیشرفته، شامل مهمات ضدتانک و انفجاری را که برای گروه‌های انقلابی تندرو مانند ائتلاف جوانان ۱۴ فوریه و سرایا المختار فرستاده شده بود، بازداشت و مصادره کرده‌اند.

مقامات بحرین از زمان توافق هسته‌ای ایران در تابستان گذشته تا کنون چندین بار چنین محموله‌هایی را شامل تجهیزات بمب‌سازی و محموله‌ای از C4 انفجاری و تقویت‌شده به وزن بیش از ۱/۵ تن کشف کرده‌اند. این مورد باعث شد بحرین سفیر خود را از تهران احضار و سفیر ایران را از خاک خود اخراج کند. منامه اعلام کرده که از جولای سال گذشته تا کنون حداقل ۶۰ بحرینی را به اتهام همکاری با سپاه پاسداران و حزب‌الله لبنان بازداشت کرده است، این کشور هم‌چنین هفته گذشته ۱۸ نفر را متهم و شهروندی پنج نفر دیگر را که عضو “سرایا المختار” بودند لغو کرده است. محموله‌های مشابهی نیز در عربستان سعودی و کویت توقیف شده‌اند.

از زمان آغاز جنگ داخلی سوریه، ایران ارسال محموله‌های سلاح خود به بحرین و شبه‌جزیره عربستان را چند برابر کرده است. این موضوع اتفاقی نیست: سلیمانی می‌خواهد در آنجا جبهه جدیدی ایجاد کند تا عربستان را برای دست برداشتن از حمایت‌هایش از شورشیان ضد حکومت در سوریه تحت فشار بگذارد. در نامه اخیر قاسم سلیمانی که هدایت وقایع سوریه را برعهده دارد می‌توان این استراتژی را مشاهده کرد.

پیش از لغو شهروندی عیسی قاسم، مقامات بحرینی مشغول بررسی یک حساب بانکی به نام او بودند که بیش از ۱۰ میلیون دلار موجودی داشت. آنان در هنگام اعلام لغو شهروندی او گفتند که عیسی قاسم نقشی کلیدی در ایجاد یک فضای فرقه‌ای تندرو و تفرقه اجتماعی بر عهده داشته است. مقامات بحرینی در گذشته چند بار دیگر نیز به سلب شهروندی افراد پیش از اخراج آنان اقدام کرده‌اند. اما این بار، چنین اقدامی هم‌زمان با سرکوب گسترده‌تر مخالفان شیعه انجام گرفته است.

بزرگ‌ترین گروه مخالفان شیعه، الوفاق، یک حزب اسلامگرا است که همیشه مبارزه سیاسی را به انقلابی که عیسی قاسم تبلیغ می‌کند ترجیح داده است. سال گذشته رهبر الوفاق، شیخ علی سلمان به چهار سال زندان محکوم شد، و دادگاه تجدیدنظر او در ماه مه این حکم را به نه سال افزایش داد. در اواسط ماه ژوئن، مقامات بحرینی تمام فعالیت‌های حزب وفاق را با هدف حفظ امنیت پادشاهیبه حالت تعلیق در آوردند.

اما دولت‌های غربی در مقابل، تنها چشم خود را به روی این وقایع بسته‌اند: مقامات ایالات متحده در رسانه‌ها و کنفرانس‌ها و بیانیه‌ها به انتقاد پرداخته‌اند، اما در عمل به نظر می‌رسد که تغییری در روابط دوجانبه پدید نیامده است. آن‌ها نه تنها در برابر سیاست‌های بحرین، که حتی در برابر نامه سلیمانی نیز سکوت کرده‌اند.

در این میان، شیخ عبدالله الدقاق، نماینده شیخ عیسی قاسم در ایران نیز احتمال بالاگرفتن درگیری‌ها در بحرین را تایید کرد. او ماه گذشته پس از بازداشت شیخ قاسم، در یک کنفرانس خبری در دفتر خبرگزاری “تسنیم” وابسته به سپاه پاسداران، از پیام سلیمانی به عنوان پیغامی روشن برای دولت بحرینتمجید و از عربستان سعودی شدیدا انتقاد کرد. از دید او عربستان به خاندان آل خلیفه فشار آورده است تا به خاطر آزادسازی فلوجه و شکست دادن داعش، از شیعیان انتقام بگیرد. وی اضافه کرد که اگر مقامات بحرینی به قاسم در منزلش حمله کنند حمام خونبه راه خواهد افتاد. “ائتلاف جوانان ۱۴ فوریه” که قرار بود در سال ۲۰۱۳ یک محموله سلاح‌های پیشرفته‌ از سپاه پاسداران دریافت کنند، تهدید کرده است که در صورت تداوم محاصره منزل قاسم توسط نیروهای امنیتی، قیام سراسری به راه خواهد افتاد.

روحانیون شیعه در مراکز مذهبی قم و نجف نیز به اتفاق، لغو شهروندی قاسم را محکوم کردند. البته روحانیون قم که ارتباط نزدیکی با جمهوری اسلامی دارند روش تندتری را در پیش گرفتند. آیت‌الله العظمی سیستانی، مرجع تقلید در نجف که “قاسم” سال‌ها در آنجا به تحصیل مشغول بود خطاب به وی گفته: “شما در قلب‌های ما جای دارید، و آنچه پیش آمده برای‌تان ضرری نخواهد داشت.” آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع قم هم رفتار دولت بحرین را شیطانیخواند و هشدار داد که پایان این دولت نزدیکاست. آیت‌الله کاظم الحائری، مرجع تقلید بسیاری از شیعیان شبه‌نظامی عراق، آل خلیفه را با فراعنه باستانی مصر مقایسه کرد و هشدار داد که تصمیم آنان درباره “قاسم” به سرنگونی‌شان خواهد انجامید.

سپاه پاسداران و مقامات بلندپایه نزدیک به علی خامنه‌ای، رهبر حکومت ایران نیز چنین اظهاراتی را تکرار کرده‌اند. یک روز پس از بیانیه‌ی سلیمانی، سپاه نیز بیانیه‌ی رسمی خود را صادر کرد و در آن آغاز انتفاضهرا هشدار داد. علاوه بر این، علی‌اکبر ولایتی، یکی از مشاوران ارشد رهبر، به مقامات بحرین هشدار داد که اگر مرتکب اشتباهی شوند، «گزینه‌ی صلح‌آمیز از روی میز برداشته خواهد شد»چنین پیامی حاکی از آن است که بیانیه‌ی سلیمانی توسط رهبر که حرف آخر را در امور خارجی و سیاست‌های نظامی می‌زند تأیید شده است.

از سوی دیگر، مقامات نزدیک به رییس جمهور روحانی از ادبیاتی ملایم‌تر استفاده کرده‌اند. محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه در ۲۲ ژوئن به زحمت تلاش کرد تا به مخاطبان تضمین دهد که اگرچه “نظرات متفاوتیدر ایران وجود دارد، اما تهران «روابطش با کشورهای همسایه را ارزشمند می‌داند»اما فردای همان روز، او در هلند منکر اختلاف نظر با سلیمانی شد و گفت: “من با سردار گفتگو دارم و هر دو معتقدیم که بحران سوریه راه حل سیاسی دارد.”

روحانی تاکنون در مورد نامه‌ی سلیمانی و موضوع بحرین سکوت کرده است، هرچند که در یک سخنرانی مجزا در ۲۱ ژوئن به طور غیرمستقیم از خامنه‌ای انتقاد کرد.

او در جمع استادان دانشگاه گفت که اگر ایران درب‌های خود را به روی دنیا ببندد نمی‌تواند از نظر تکنولوژیک و علمی پیشرفت کند. این موضوع بر همه آشکار است که روحانی تلاش دارد تصویر ایران را به ویژه برای همسایگانش بهبود ببخشد. همسایگان عرب ایران از نقش بی‌ثبات‌کننده‌ی این کشور در جنگ‌های داخلی سوریه و یمن و همچنین پولی که پس از توافق هسته‌ای شروع به دریافت آن کرده است نگران هستند. حملات اراذل و اوباش به نمایندگی‌های عربستان سعودی در ایران که توسط نیروی بسیج وابسته به سپاه در اوایل امسال انجام شد موجب انزوای بیشتر این کشور در میان همسایگان خود شده است.

مداخله‌ی پرهیاهوی سلیمانی در بحرین نشان می‌دهد که او، سپاه پاسداران و خامنه‌ای تا چه اندازه برای اعمال فشار در سراسر منطقه احساس قدرت و امنیت می‌کنند. آن‌ها و تندروهای نزدیک به رهبر هستند که در دوران بازگشت رژیم جمهوری اسلامی به عرصه‌ی بین‌المللی پس از یک دهه انزوا، ادبیات و لحن ارتباط را معین می‌کنند.


* سعید قاسمی‌نژاد، پژوهشگر هم‌کار در “بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها” و امیر توماج، تحلیل‌گر تحقیق در همین بنیاد است.

** نسخه‌ی انگلیسی این یادداشت، روز ۴ جولای ۲۰۱۶ (۱۴ تیر ۱۳۹۵) در وب‌سایت “نشنال اینترست” منتشر شده است.

ترجمه: سیاوش صفوی/ مرکز بین‌المللی مطالعات لیبرالیسم

بیشتر بخوانید:

نظرتان را بنویسید