قرارداد هسته‌ای بودجه نظامی ایران را شدیدا افزایش خواهد داد

سعید قاسمی‌نژاد (پژوهشگر بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها)

saeed-ghasseminejad

ایران پس از قرارداد هسته‌ای، با وجود پایین ماندن قیمت نفت، تمایل خود را برای افزایش بودجه‌ی ماجراجویی‌های نظامی در خاورمیانه و نقاط دیگر نشان داده است.

برنامه‌ی جامع اقدام مشترک (برجام) که بین ایران و گروهی از شش قدرت جهانی به رهبری ایالات متحده امضا شد، به انزوای اقتصادی این کشور پایان خواهد داد. این برنامه همچنین مبلغ 150 میلیارد دلار را به صورت کوتاه‌مدت درست در زمانی در اختیار ایران قرار خواهد داد که این کشور در خاورمیانه در چندین جبهه به جنگ مشغول است.

تهران حمایت خود را از بشار اسد تشدید کرده و به نیروهای تحت فرمانش در منطقه وعده‌ی بودجه بیشتر داده است. رفع تحریم‌های تسلیحاتی به ایران اجازه می‌دهد تا زراد‌خانه خود را ارتقا دهد. ایران به زودی سیستم ضدهوایی S-300 محبوب خود از روسیه دریافت، و نیروی هوایی قدیمی خود را نوسازی خواهد کرد.

برای ارزیابی تاثیر برجام بر مخارج نظامی ایران، باید فراتر از بودجه نظامی رسمی نگاه کنیم. برای درک این موضوع این نکته دارای اهمیت است که تمامی منابع مالی در دسترس نیروی نظامی ایران را شناسایی کنیم و به ارزیابی تاثیرات برجام بر آنها بپردازیم. برجام موجب افزایش بودجه دفاعی رسمی در ایران خواهد شد، اما بودجه نظامی از طریق منابع دیگری که کمتر دیده می‌شوند نیز افزایش خواهد یافت.

بودجه نظامی ایران از چند منبع مختلف تهیه می‌شود.

اولین منبع، بودجه رسمی دولت است. در سال گذشته بودجه دفاعی کشور ده میلیارد دلار بود که 60% از آن به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعلق گرفت. سپاه، ارتش ایدئولوژیک ایران است که تحت حمایت رهبر کشور قرار دارد. این بودجه سالانه توسط دولت تعیین می‌شود و برای بازبینی و تصویب در اختیار مجلس قرار می‌گیرد.

چشم‌انداز اولیه از بودجه‌ی سال آینده حاکی از این امر است که با وجود این‌‌که برجام دسترسی ایران به اقتصاد جهانی را افزایش خواهد داد، اما قیمت در حال سقوط نفت، بودجه انقباضی رسیس جمهور حسن روحانی، و کاهش کلی بودجه دولت ایران موجب خواهد شد تا بودجه دفاعی شاهد افزایش قلیل 10 تا 20 درصدی باشد. در مقام مقایسه اینجا باید یادآوری کنیم که پس از قرارداد هسته‌ای موقت در آبان 1392، بودجه دفاعی ایران 32% افزایش پیدا کرد. به زبان ساده‌تر، ما پیش‌بینی می‌کنیم که بودجه رسمی دفاعی ایران در سال مالی آینده حدود 11 تا 12 میلیارد دلار باشد.

موشک دوربرد زمین به دریای ایران به نام نصر، در حال شلیک در سواحل دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز در 12 دی ماه 1390
موشک دوربرد زمین به دریای ایران به نام نصر، در حال شلیک در سواحل دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز در 12 دی ماه 1390

دومین منبع مالی ایران، صندوق نفتی است. نیروی نظامی ایران می‌تواند در شرایط خاص یا برای پروژه‌های فوری از این صندوق پول بگیرد.

اما محتوای صندوق نفتی شفاف نیست. مشخص نیست که چه مقدار پول در آن وجود دارد، چقدر از آن برداشت می‌شود، و این پول در نهایت به کجا می‌رود. گاه مقداری اطلاعات از صندوق نفت منتشر می‌شود که معمولا یا از طریق گزارش‌ها و بازرسی‌ها انجام می‌شود، و یا توسط جناح‌های سیاسی رقیب، مخفیانه در اختیار رسانه‌ها قرار می‌گیرد.

یکی از نتایج برجام، برداشته شدن تحریم نفت و بخش مالی است و ایران خواهد توانست نفت بیشتری صادر کند و این کار پول بیشتری را به صندوق نفت خواهد ریخت؛ و سپاه پاسداران می‌تواند از هرج و مرج حاکم بر خاورمیانه به عنوان توجیه دستبرد زدن به صندوق استفاده کند.

منبع سوم، فعالیت‌های مالی و سرمایه‌گذاری‌های خود نهادهای نظامی ایران است. این سرمایه‌گذاری‌ها 20 درصد بازار بورس تهران –بین 15 تا 18 میلیارد دلارو همچنین مالکیت هزاران شرکت در پرسود ترین بخش‌های اقتصاد ایران مانند نفت، گاز، ارتباطات، ساخت و ساز، پتروشیمی، اتوموبیل، و معدن را در بر می‌گیرد.

درآمد حاصل‌شده، مستقیما به حساب چند سازمان نظامی ریخته می‌شود که اکثرا از مالیات معاف هستند و خود مسوول حسابرسی از خود هستند. به عنوان مثال، مجلس بدون اجازه رسمی رهبر ایران توانایی بازرسی از سپاه پاسداران و بسیج را ندارد. برجام به تقویت شرکت‌های مصنوعی سپاه کمک بسیاری خواهد کرد و این موضوع به میزان قابل توجهی توانایی‌های نظامی ایران را افزایش خواهد داد.

چهارم، نیروهای مسلح و ساختار امنیتی ایران و به ویژه سپاه پاسداران به طور سنگین و گسترده‌‌ای در قاچاق کالا، مواد مخدر، و به طور کلی اقتصاد زیرزمینی دست دارند.

ارزش اقتصاد زیرزمینی ایران بین تا 36 درصد تولید ناخالص ملی ایران تخمین زده شده است. اگر محافظه‌کارانه این رقم را 15 درصد در نظر بگیریم، ارزش اقتصاد زیرزمینی ایران سالانه 60 میلیارد دلار است که به رقم قبلی افزوده می‌شود. با این‌که سهم دقیق هر کدام از نیروهای مسلح در اقتصاد زیرزمینی ایران مشخص نیست، می‌توان با اطمینان گفت که سپاه پاسداران در جایگاهی است که از این سود بیشترین سهم را ببرد.

برجام ممکن است با قانونی کردن بخش‌هایی که قبلا تحریم بودند، نسبت اقتصاد زیرزمینی به تولید ناخالص ملی را کاهش دهد، اما با افزایش تولید ناخالص ملی کشور، ارزش اقتصاد زیرزمینی پایین نخواهد آمد و احتمالا افزایش هم خواهد داشت.

عضو نیروی بسیج ایران در رژه‌ای در تهران به مناسبت سالگرد جنگ ایران و عراق
عضو نیروی بسیج ایران در رژه‌ای در تهران به مناسبت سالگرد جنگ ایران و عراق

توجه مطلق به بودجه نظامی رسمی می‌تواند گمراه‌کننده باشد زیرا این بودجه تنها منبع مالی نظامی در ایران نیست. برجام به طور کلی توانایی‌های نظامی ایران را افزایش خواهد داد.

بودجه نظامی رسمی ایران افزایش خواهد داشت، همان‌طور که پس از توافق موقت افزایش یافت. اما با بهبود اقتصادی در ایران، رشد اصلی بودجه نظامی ایران از سوی منابع نامشهود‌تر تامین خواهد شد.

—————————————-

نسخه‌ی انگلیسی این یادداشت پیش از این در وب‌سایت “بیزنس‌اینسایدر” منتشر شده است.

بیشتر بخوانید:

نظرتان را بنویسید