بورس ارز ایران؛ الگوبرداری ناقص از یک سازوکار غربی

حمید بابایی*

Hamid-Babaei-Finance-Student-imprisoned

تک‌نرخی شدن ارز در ایران در سال‌های اخیر به ویژه پس از بحران ارزی دوران احمدی‌نژاد همواره چالش جدی پیش روی مقامات ایران بوده است. در این راستا تلاش‌های بسیاری انجام شد که می‌توان به ایجاد اتاق مبادلات ارزی اشاره کرد که در آن عرضه‌کنندگان و متقاضیان ارز با نرخی که توسط بانک مرکزی اعلام می‌شود نسبت به معامله ارز اقدام می‌کنند. در سال ۹۳ مقامات ایران بارها از دست‌یابی به ارز تک‌نرخی در ابتدای سال ۹۴ صحبت می‌کردند اما تا به امروز این هدف به طور کامل محقق نشده و کم شدن فاصله نرخ ارز مبادله‌ای با بازار آزاد در ماه‌های اخیر، به دلیل رکود و کاهش تنازعات سیاسی به ویژه در بحران هسته‌ای با غرب بوده است.

حالا چندی است که وزیر اقتصاد و روسای نهادهای پولی و مالی از راه‌اندازی بورس ارز در ایران صحبت می‌کنند و از قرار معلوم هماهنگی‌های لازم برای راه‌اندازی این بورس به عمل آمده است و در آینده‌ی نزدیک، معاملات ارز در این بورس انجام خواهد گرفت. یکی از اهداف راه‌اندازی بورس ارز در ایرانه سامان‌دهی به بازار ارز و تک‌نرخی کردن ارز عنوان شده است. اما سوال اینجا است که ایجاد چنین ساز و کاری تا چه حد می‌تواند به تک‌نرخی کردن ارز کمک کند. در دنیا، عمده ارزی که مورد داد و ستد قرار می‌گیرد از طریق بازارهای فرابورس و به چند صورت نقدی، قرارداد آتی خارج از بورس (Forward)، و سوآپ ارزی است. به طور مثال، مبادلات بین بانکی عمدتا به صورت سوآپ ارزی انجام می‌شود. بورس‌های ارز در دنیا مختص پیمان‌های آتی (Future) است که قیمت ارز در آن به صورت عرضه و تقاضا تعیین می‌شود و معامله‌گران برای خرید و یا فروش ارز خاصی با تاریخ سررسید معین، وارد پیمان می‌شوند و با تامین وجه تضمین معین در یک حساب (Initial margin)، سود یا ضرر حاصل از تغییران قیمت ارز به صورت روزانه به این وجه تضمین اعمال می‌گردد. در صورت کاهش این وجه تضمین به سطح معین (Maintenance margin) معامله‌گر باید با افزایش موجودی حساب به مقدار ابتدایی، ضرر حاصل از ورود به پیمان آتی را جبران کند و یا برعکس، در صورت کسر سود، مقدار موجودی این حساب افزایش می‌یابد. این بدان معنا است که از لحظه ورود به پیمان تا سررسید آن یعنی زمان تحویل ارز، نوسانات روزانه ارز به صورت سود یا ضرر به حساب، واریز و یا از آن کسر می‌شود.

از قرار معلوم، مسوولان ایران قصد راه‌اندازی چنین بازاری مطابق با بازارهای بورس آتی دنیا را دارند. نکته مهمی که در اینجا وجود دارد این است که بورس‌های آتی در تمام دنیا به دلیل مکانیزیمی که در بالا بدان اشاره شد، محلی مناسب برای سفته‌بازان است چرا که در آن معامله‌های سوداگری با هدف کسب سود از نوسانات روزانه ارز انجام می‌گیرد. در بورس‌های آتی به ندرت پیش می‌آید که معامله خاصی منجر به تحوبل ارز یا هر کار مورد معامله دیگری شود به طوری که کمتر از یک درصد پیمان‌های آتی ارز (Future) منجر به تحویل ارز می‌شود. در این بورس‌ها، معامله‌گران پس از کسب سود و یا ضرر حاصل از ورود به “پیمان آتی” و قبل از سررسید، آن را بسته و از تحویل کالای موردنظر جلوگیری به عمل می‌آورند. در تمام دنیا واردکنندگان و صادرکنندگان از طریق بازار بورس غیررسمی که بازاری آزاد و خارج از بورس است ارز خود را خریداری یا به فروش می‌رسانند. ایران کشوری است که سفته‌بازی و سوداگری در آن رواج بسیار دارد و در صورت امکان دسترسی متقاضیان و عرضه‌کنندگان غیررسمی، بورس ارز، محل مناسب برای سوداگری آن‌ها خواهد بود و در مواقع بحران می‌تواند قیمت ارز را دچار تلاطم‌های شدید کند. هرچند که مسوولان ایران اعلام کرده‌اند که بازیگران اصلی این بازار، بانک مرکزی، بانک‌ها و صرافی‌های مجاز خواهند بود و علی‌الظاهر از ورود فعالیت‌های سفته‌بازی به این بازار جلوگیری به عمل خواهد آمد. در این صورت، این پرسش به وجود می‌آید که اگر اشخاص حقیقی و متقاضیان و فروشندگان غیررسمی ارز نتوانند به صورت تواما از بورس ارز و بازار آزاد ارز استفاده کنند و بورس ارز به صورت مجزا و تصنعی اداره شود به طوری که تاثیری روی بازار آزاد نداشته باشد، مقامات اقتصادی ایران چگونه انتظار دارند که این بازار بتواند به شکل‌گیری پایدار و همیشگی ارز تک‌نرخی کمک کند.

از طرف دیگر بورس ارز، محلی است که اصولا بانک مرکزی نباید در آن دخالتی کند و در صورت هرگونه دخالت در آن، نرخ ارز در این بازار با بازار آزاد متفاوت خواهد شد و دستیابی به ارز تک‌نرخی هم در صورت وصول، بسیار متزلزل خواهد بود. این‌گونه سازماندهی و مدیریت بورس ارز به مشابه یک الگوبرداری ناقص از یک سازوکار بازار آزاد خواهد بود که طبعا کارکردی ناقص خواهد داشت. امری که بارها در ایران اتفاق افتاده همچنان ادامه دارد.

شکل‌گیری ارز تک‌نرخی در دو صورت برای ایران قابل وصول خواهد بود که هر دو حالت در حال حاضر به راحتی قابل دستیابی نیست. حالت اول این‌که بازار ارز به طور کامل تبدیل به بازار آزاد شود به طوری که ارز به صورت شناور و نه با دخالت بانک مرکزی تعیین شود که البته در این صورت، خطر ایجاد نوسانات شدید به هنگام بروز بحران‌های سیاسی و اقتصادی وجود دارد. و حالت دوم، ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی در ایران است که عرضه و تقاضای ارز را به تعادل برساند که این مورد نیز به طور کامل حاصل نشده است. هر اقدامی خارج از این دو حالت از قبیل ایجاد نهادهای مالی مانند بورس ارز اگر هم موقتا منجر به ارز تک‌نرخی شود بسیار ناپایدار و شکننده خواهد بود.

——————————————

* حمید بابایی دانشجوی مقطع دکترای فایننس در دانشگاه لی‌یژ بلژیک است. او در مردادماه ۱۳۹۲ در سفری به ایران بازداشت شد و در حال حاضر، محکومیت شش سال حبس خود را در زندان رجایی‌شهر کرج سپری می‌کند.

نظرتان را بنویسید